İran, son yılların en kapsamlı ve en kanlı protesto dalgalarından birine sahne oluyor. Ekonomik nedenlerle başlayan şovlar kısa müddette rejim aksisi siyasi taleplere dönüşürken, güvenlik güçlerinin sert müdahalesi ülke genelinde can kayıplarını artırdı. İnternet kesintileri, bilgi akışını zorlaştırırken; ABD, İsrail ve Avrupa ülkelerinden gelen açıklamalar, krizin sadece iç siyasetle sonlu kalmadığını ortaya koyuyor. Pekala, İran‘da neler oluyor? Ayrıntılar…
İRAN SON DAKİKA
İran‘da protestoların üçüncü haftasına girilirken, güvenlik güçleri ile göstericiler ortasındaki çatışmaların şiddeti artmış durumda. İran emniyet yetkilileri, “çatışma seviyesinin yükseldiğini” kabul ederken, çok sayıda kişinin gözaltına alındığını duyurdu. Norveç merkezli İran İnsan Hakları Örgütü, protestoların iki haftalık bilançosunda en az 192 kişinin hayatını kaybettiğini açıkladı. İnternet kısıtlamaları nedeniyle bu sayının daha yüksek olabileceği belirtiliyor.
BBC Farsça Servisi’nin teyit ettiği bilgilere nazaran, sadece iki gün içinde kimi hastanelere 100’den fazla cansız vücut getirildi. Raşt kentindeki bir hastaneye bir gecede 70 cesedin ulaştırıldığı, Tahran’daki bir hastanede ise yaklaşık 38 kişinin hayatını yitirdiği bildirildi. Sıhhat çalışanları, yaralı ve meyyit sayısının mevcut kapasitenin çok üzerinde olduğunu söz ediyor.
İran idaresi, protestoların “yabancı güçler tarafından yönlendirildiğini” savunurken, ülkenin başsavcılığı protestolara katılanların “Allah’ın düşmanı” olarak yargılanabileceğini ve bunun idam cezası gerektirdiğini duyurdu. Bu açıklama, memleketler arası kamuoyunda büyük reaksiyon topladı.
İRAN’DA NELER OLUYOR?
Başkent Tahran’da 28 Aralık’ta ekonomik münasebetlerle başlayan şovlar, kısa müddette ülke geneline yayıldı. Artan enflasyon, işsizlik ve hayat pahalılığı nedeniyle sokağa çıkan halk, zamanla İran’ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney’in iktidarının sona ermesini talep etmeye başladı.
Protestoların Art Planı: İktisattan Siyasete
Uzmanlara nazaran mevcut protestoları evvelki dalgalardan ayıran en değerli öge, ekonomik çöküşün toplumun geniş bölümlerini direkt etkilemesi. Geçim meşakkatinin dayanılmaz hale gelmesi, daha evvel siyasi protestolara aralı duran kesitlerin de sokağa çıkmasına yol açtı.
İnternet Kesintileri ve Bilgi Ablukası
İran idaresi, protestolar sırasında sırf global interneti değil, tıpkı vakitte ülke içi internet altyapısını da önemli halde kısıtladı. Bu durum, hem halkın bağlantısını hem de memleketler arası basının alandan doğrulama yapmasını neredeyse imkânsız hale getirdi. BBC ve birçok milletlerarası medya kuruluşu İran içinden haber yapamıyor.
Güvenlik Güçleri ve Gözaltılar
İnsan hakları kuruluşlarına nazaran, protestoların başlamasından bu yana 2.500’den fazla kişi gözaltına alındı. İran Emniyet Müdürü Ahmed Rıza Radan, “önemli şahsiyetler” olarak tanımladığı birtakım bireylerin tutuklandığını duyurdu. Yetkililer, ölümlerin bir kısmının “güvenlik güçlerinden değil, yönlendirilmiş kişilerden” kaynaklandığını argüman ediyor; lakin bu tezlere ait somut delil paylaşılmıyor.
ULUSLARARASI BOYUT: ABD, İSRAİL VE AVRUPA’DAN SERT MESAJLAR
ABD Başkanı Donald Trump, İran’ın protestoculara yönelik şiddeti sürdürmesi halinde “çok sert” bir karşılık vereceklerini söyledi. Trump, ABD’nin İran halkına yardım etmeye hazır olduğunu vurgularken, muhtemel bir müdahalenin kara birliklerini içermeyeceğini ifade etti.
İran Meclis Başkanı Muhammed Bağher Ghalibaf ise ABD’nin saldırması durumunda İsrail ve bölgedeki tüm ABD askeri üslerinin yasal gaye olacağını açıkladı. İran, Birleşmiş Milletler Güvenlik Kurulu’na gönderdiği mektupta ABD’yi protestoları kışkırtmakla suçladı.
Avrupa cephesinde ise Fransa, İngiltere ve Almanya ortak bir açıklama yayımlayarak İran idaresini söz özgürlüğüne ve barışçıl toplanma hakkına hürmet göstermeye çağırdı. Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri de can kayıplarına dikkat çekerek barışçıl tahlil vurgusu yaptı.
RIZA PEHLEVİ VE MUHALEFETİN ÇIKIŞI
İran’ın son şahının sürgündeki oğlu İstek Pehlevi, toplumsal medya üzerinden yaptığı davetlerle protestolara takviye verdi. Pehlevi, İran halkına yalnız olmadıklarını söylerken, ABD’nin takviyesine de atıfta bulundu. Ülkeye dönmeye hazırlandığını açıklayan Pehlevi, protestocuları daha organize ve temkinli hareket etmeye çağırdı.
Ancak uzmanlar, İran’da örgütlü bir muhalefetin bulunmamasının, rejim değişikliği ihtimalini belgisiz kıldığı görüşünde. İngiltere’nin eski İran Büyükelçisi Simon Gass, rejim değişikliği tartışmalarında “aceleci olunmaması” gerektiğini vurguluyor.
SON DURUM VE BİLİNMEYEN GELECEK
Protestoların 14. gününde dahi meyyit ve yaralı sayısı artmaya devam ediyor. Hastaneler kriz moduna geçmiş durumda, sıhhat çalışanları kapasitenin hududunda çalışıyor. İnternet kesintileri sürerken, İran idaresi güvenlik tedbirlerini daha da sertleştiriyor.
Tüm bu gelişmeler, İran’daki krizin sırf iç politik bir problem olmaktan çıkıp bölgesel ve global bir tansiyon başlığına dönüştüğünü gösteriyor. Önümüzdeki günlerde hem alandaki gelişmeler hem de memleketler arası aktörlerin atacağı adımlar, İran’ın geleceği açısından belirleyici olacak.
Kaynak: Haberler
